Zaciskanie szczęk i zgrzytanie zębami u dzieci i nastolatków – jakie są przyczyny i jak temu zaradzić?

Podsumowanie: Zgrzytanie zębami i zaciskanie szczęk u dzieci oraz nastolatków najczęściej wiążą się ze stresem, napięciem emocjonalnym, zaburzeniami snu, problemami z oddychaniem lub wadami zgryzu. U części dzieci są przejściowym etapem rozwoju, jednak jeśli prowadzą do bólu szczęki, ścierania zębów albo pogorszenia jakości snu, wymagają specjalistycznej konsultacji. Sposoby redukcji napięcia i ochrony zębów są bardzo różne – od terapii po specjalne szyny zakładane na szczękę.

Z tego artykułu dowiesz się, że:

• bruksizm to nie tylko głośne zgrzytanie zębami w nocy, ale też bezwiedne zaciskanie szczęk w ciągu dnia,
• u dzieci młodszych problem bywa przejściowy, ale u starszych dzieci i nastolatków częściej wymaga szerszego spojrzenia na stres, sen i zgryz,
• do najczęstszych przyczyn należą napięcie emocjonalne, wady zgryzu, problemy z oddychaniem podczas snu i inne zaburzenia towarzyszące,
• mit o tym, że zgrzytanie zębami zwykle oznacza pasożyty, nie znajduje potwierdzenia w badaniach,
• sygnałami alarmowymi są między innymi starte zęby, poranny ból szczęki lub głowy, zaburzenia snu i trudność z szerokim otwieraniem ust,
• pomoc dziecku zwykle łączy działania z diagnostyką przyczyny, a nie polega wyłącznie na przeczekaniu problemu.

Bruksizm u dzieci i nastolatków oznacza mimowolne zaciskanie szczęk lub zgrzytanie zębami, które najczęściej pojawia się podczas snu, ale może występować również w ciągu dnia. Wiele osób kojarzy go wyłącznie z charakterystycznym dźwiękiem słyszanym nocą, jednak objawy bywają znacznie bardziej różnorodne.

Niektóre dzieci nie zgrzytają zębami tak, by było to słychać, a mimo to odczuwają skutki nadmiernego napięcia mięśni żuchwy.

Objawy, które mogą sugerować bruksizm u dzieci lub bruksizm u nastolatków, to:

• zgrzytanie zębami przez sen,
• zaciskanie szczęk u dziecka w ciągu dnia,
• poranny ból szczęki,
• bóle głowy po przebudzeniu,
• napięcie mięśni twarzy,
• nadwrażliwość zębów,
• ścieranie szkliwa,
• trzaski w stawie skroniowo-żuchwowym,
• trudność z szerokim otwieraniem ust.

Problem może rozwijać się stopniowo i przez długi czas pozostawać niezauważony. Niestety, im dłużej problem się utrzymuje, tym większe ryzyko przeciążenia zębów, mięśni żucia i stawu skroniowo-żuchwowego.

Bruksizm u dzieci i młodzieży rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle wpływa na to kilka czynników jednocześnie, od napięcia i stresu, przez problemy z oddychaniem czy snem, po trudności wynikające z innych chorób, np. neurologicznych czy rozwojowych.

Jeszcze kilkanaście lat temu bruksizm kojarzono głównie z problemami stomatologicznymi. Dziś wiadomo, że jest to zjawisko znacznie bardziej złożone. Coraz częściej zwraca się uwagę na rolę:

• stresu,
• jakości snu,
• sposobu regulowania napięcia przez układ nerwowy.

Dlatego skuteczna pomoc wymaga zwykle spojrzenia na zdrowie dziecka szerzej niż tylko przez pryzmat zębów.

Napięcie emocjonalne i stres

Stres u dzieci i nastolatków jest jedną z najczęściej wskazywanych przyczyn bruksizmu. Nadmiar obowiązków, napięcia związane ze szkołą, konflikty rówieśnicze czy trudne sytuacje rodzinne mogą powodować wzrost napięcia mięśniowego.

U nastolatków szczególnie często obserwuje się nawykowe zaciskanie szczęk podczas nauki, korzystania z komputera lub przeżywania silnych emocji.

Problemy ze snem i oddychaniem

U części dzieci zgrzytanie zębami przez sen współwystępuje z zaburzeniami snu. Znaczenie mogą mieć:

• chrapanie,
• oddychanie przez usta,
• częste wybudzenia,
• bezdechy senne,
• przewlekła niedrożność nosa,
• wady zgryzu i przeciążenie narządu żucia.

Niektóre wady zgryzu mogą zwiększać napięcie mięśni żuchwy i sprzyjać zaciskaniu zębów. Dlatego w diagnostyce często uczestniczy stomatolog dziecięcy lub ortodonta.

Inne trudności współwystępujące

Czasami bruksizm pojawia się obok innych trudności rozwojowych, neurologicznych lub zdrowotnych. Nie oznacza to jednak automatycznie poważnej choroby. Właśnie dlatego tak ważna jest indywidualna ocena każdego przypadku.

Zgrzytanie zębami u dziecka nie zawsze wymaga leczenia. U młodszych dzieci epizody takie pojawiają się przejściowo i ustępują samoistnie wraz z rozwojem. Pojedyncze okresy zgrzytania nie muszą być powodem do niepokoju, szczególnie jeśli nie towarzyszą im inne objawy. Znacznie większe znaczenie ma czas trwania problemu i jego wpływ na codzienne funkcjonowanie.

Warto spokojnie obserwować sytuację, jeśli:

• objawy pojawiają się sporadycznie,
• dziecko nie odczuwa bólu,
• nie widać ścierania zębów,
• sen pozostaje spokojny,
• nie występują inne niepokojące objawy.

Inaczej wygląda sytuacja u starszego dziecka lub nastolatka, gdy problem utrzymuje się miesiącami, nasila się lub prowadzi do dolegliwości bólowych. Tego rodzaju dolegliwości mają tendencję do utrwalania się, niekiedy zostają z dzieckiem na całe życie.

Konsultacji wymagają przede wszystkim objawy, które wskazują na przeciążenie zębów, mięśni żucia lub zaburzenia snu. Im wcześniej uda się ustalić przyczynę, tym łatwiej zapobiec dalszym problemom.

Do sygnałów alarmowych należą:

• wyraźne ścieranie zębów,
• pękanie szkliwa,
• poranne bóle głowy,
• ból szczęki lub okolicy uszu,
• trudność z żuciem,
• nadwrażliwość zębów,
• trzaski w stawie skroniowo-żuchwowym,
• częste budzenie się w nocy,
• chrapanie,
• oddychanie przez usta,
• pogorszenie koncentracji i zmęczenie w ciągu dnia.

Niekiedy nie warto liczyć wyłącznie na to, że problem minie samoistnie. Konsultacja pozwoli ocenić, czy przyczyną są przejściowe trudności, czy też dziecko potrzebuje szerszej diagnostyki i wsparcia.

Pomoc dziecku z bruksizmem powinna być dostosowana do przyczyny jego problemu. Nie ma uniwersalnego rozwiązania, które sprawdzi się u wszystkich dzieci. W wielu przypadkach dużą rolę odgrywa ograniczenie napięcia i redukowanie sytuacji wywołujących u dziecka stres, a także poprawa jakości snu. W praktyce największe znaczenie ma nie samo zatrzymanie zgrzytania zębami, co znalezienie przyczyny, która wywołuje nadmierne napięcie mięśni żuchwy. Dopiero wtedy można dobrać skuteczne działania wspierające dziecko.

Oprócz specjalistycznej opieki, przydatne będzie wspieranie dziecka w jego codziennym funkcjonowaniu.

W domu możemy:

• zadbać o regularne godziny snu,
• ograniczyć korzystanie z ekranów przed snem,
• wprowadzić spokojne rytuały wieczorne,
• rozmawiać z dzieckiem o emocjach,
• obserwować dzienne zaciskanie szczęk,
• unikać zawstydzania i krytykowania.

Jeżeli przyczyną są wady zgryzu, zaburzenia oddychania lub inne problemy zdrowotne, konieczne może być leczenie prowadzone przez odpowiedniego specjalistę, np. korekcja przegrody nosowej czy usunięcie przerośniętych migdałków.

W większości przypadków pierwszym krokiem jest konsultacja stomatologiczna lub ortodontyczna. Tylko ci specjaliści, dysponując odpowiednimi przyrządami, mogą obiektywnie ocenić stan zębów, zgryzu i narządu żucia, a także zasugerować aparaty, które pomagają odciążyć zęby.

Stomatolog dziecięcy lub ortodonta to dobry wybór, kiedy u dziecka występują:

• ścieranie zębów,
• wady zgryzu,
• ból szczęki,
• nadwrażliwość zębów.

Pediatra lub laryngolog to dobry adres, kiedy bruksizm i zaciskanie szczęki towarzyszą objawom takim, jak:

• chrapanie,
• oddychanie przez usta,
• częste infekcje górnych dróg oddechowych,
• podejrzenie zaburzeń oddychania podczas snu.

Jeśli dominującym problemem wydaje się przewlekły stres, silne napięcie emocjonalne lub trudności adaptacyjne, warto skonsultować się z psychologiem.

Czy zgrzytanie zębami u dziecka oznacza pasożyty?

Nie. To popularny mit, który nie znajduje potwierdzenia w badaniach naukowych. Samo zgrzytanie zębami nie jest objawem pozwalającym rozpoznać pasożyty. Przyczyn problemu należy szukać przede wszystkim w stresie, śnie, oddychaniu, zgryzie i innych czynnikach zdrowotnych.

Kiedy zgrzytanie zębami u dziecka powinno niepokoić?

Konsultacji wymaga sytuacja, gdy problem utrzymuje się długo, nasila się lub powoduje ścieranie zębów, ból szczęki, bóle głowy, zaburzenia snu albo trudności w codziennym funkcjonowaniu.

Do jakiego specjalisty iść, gdy dziecko zaciska szczęki lub zgrzyta zębami?

Najczęściej pierwszym krokiem jest wizyta u stomatologa dziecięcego lub ortodonty. Jeśli pojawiają się objawy zaburzeń snu, oddychania albo silnego napięcia emocjonalnego, pomocna może być również konsultacja pediatry, laryngologa lub psychologa.