Przemoc szkolna u nastolatków – na co zwrócić uwagę i jak jej przeciwdziałać?

Podsumowanie: Przemoc rówieśnicza nie zawsze wygląda tak, jak ją sobie wyobrażamy. Często jest ukryta, rozgrywa się w relacjach albo przenosi do internetu. Kryją się z nią zarówno ofiary, jak i agresorzy. Barierą jest wstyd, obawa przed ocenianiem i zniszczeniem relacji rówieśniczych. To dlatego ani rodzice, ani nauczyciele często nie są w stanie zareagować na czas. W tym artykule przyglądamy się temu, czym jest bullying (z ang. dręczenie) w szkole, jak go rozpoznać i jak mądrze wspierać dziecko.

Z artykułu dowiesz się:

• czym jest przemoc szkolna i jakie może przybierać formy,
• jakie są najczęstsze objawy przemocy rówieśniczej,
• dlaczego dzieci nie mówią o trudnych sytuacjach,
• jak się zachować, kiedy to nasze dziecko okazuje się być tym, które dręczy,
• jak reagować na przemoc w szkole,
• jak budować z dzieckiem relację, w której czuje się bezpieczne.

Świadomość i uważność rodzica często mają większe znaczenie, niż się wydaje. Choć dziecko nie powie wprost o tym, że ma kłopoty, zdradzają go subtelne sygnały, które można zaobserwować.

Przemoc szkolna nie zawsze jest widoczna na pierwszy rzut oka i niekiedy nie ogranicza się do sytuacji, w których dochodzi do fizycznej agresji. Często ma znacznie subtelniejszy, ale równie bolesny charakter. Może przyjmować formę wyśmiewania, ignorowania, wykluczania z grupy czy celowego podważania czyjejś wartości. Coraz częściej przenosi się też do świata online. Bullying w szkole nie kończy się po lekcjach, ale towarzyszy dziecku również w telefonie i mediach społecznościowych. To właśnie ta ciągłość i powtarzalność sprawiają, że skutki przemocy mogą być tak dotkliwe.

Skala tego negatywnego zjawiska jest znacznie większa, niż moglibyśmy sądzić. Raport „Obraz bullyingu w szkołach ponadpodstawowych”, przygotowany przez badaczy z SWPS w 2025 roku, wskazuje, że przemoc rówieśnicza w polskich szkołach dotyka ok. 59-62 proc. nastolatków, a najwyższy wskaźnik agresji notowany jest u 13-latków. Jak wynika z badań, średnio w każdej klasie jest osoba, która doświadcza bullyingu przynajmniej raz w tygodniu.

O to, aby szkoła była miejscem wolnym od agresji i bezpiecznym, powinni walczyć wszyscy, nie tylko nauczyciele. Dlatego tak ważne jest, by rodzice włączali się w działania wspierające bezpieczeństwo dzieci.

Dorastające dzieci bardzo rzadko powiedzą nam wprost, że mają problem. Częściej pokazują to poprzez zachowanie. Wycofanie, rozdrażnienie albo spadek energii to sygnały, których nie powinno się ignorować, zwłaszcza jeśli zmiana nastąpiła w krótkim czasie, a wcześniej zachowanie i nastrój dziecka nie wzbudzały niepokoju. Do częstych objawów należą także:

• trudności ze snem,
• bóle brzucha przed wyjściem do szkoły,
• wycofywanie się z relacji,
• manifestowanie niechęci do szkoły,
• wagarowanie i szukanie sposobów, by zostać w domu,
• ukrywanie i blokowanie telefonu.

Uważność i budowanie relacji z dzieckiem to najważniejsze, co mogą zrobić rodzice. W dobrej, bezpiecznej i sprzyjającej szczerości atmosferze dziecko łatwiej podzieli się swoimi doświadczeniami. Takie objawy przemocy rówieśniczej mogą mieć różne przyczyny, ale zawsze wymagają uwagi i rozmowy.

Intuicyjnie chcielibyśmy, żeby dziecko po prostu przyszło i powiedziało, co się dzieje. W praktyce bywa inaczej. Nastolatki doświadczone bullyingiem często odczuwają wstyd. Boją się, że zostaną ocenione czy zlekceważone. Obawiają się też, że włączenie dorosłych tylko pogorszy sytuację i nasili skalę nękania. Martwią się też, że kiedy sprawa stanie się publiczna, skala hejtu rozszerzy się.

Niestety zbyt często zdarza się też, że nie wierzą, że ktoś naprawdę może im pomóc. Dlatego tak ważne jest budowanie relacji w domu, w której dziecko ma poczucie, że może przyjść do nas z każdym problemem.

To sytuacja trudna, ale wymagająca spokojnej i odpowiedzialnej reakcji. Naturalnym odruchem może być próba obrony dziecka, ale to nie pomaga rozwiązać problemu. W takim przypadku najważniejsze jest zrozumienie, co stoi za takimi działaniami. Często jest to potrzeba akceptacji, frustracja albo trudność w radzeniu sobie z emocjami.

Jakiekolwiek by nie były przyczyny nękania rówieśników, nasze dziecko powinno oczywiście ponieść konsekwencje swoich działań. To dobry moment na odrobienie lekcji z odpowiedzialności i do ustalenia granic na nowo. Dziecko potrzebuje jasnych wytycznych, co mu wolno, a czego nie, ale też wsparcia w zmianie zachowania. Każdy z nas przecież zasługuje na drugą szansę.

Rozmowa powinna być przede wszystkim spokojna i oparta na zaufaniu. Nastolatek musi mieć poczucie, że nie zostanie oceniony ani skrytykowany.

Zamiast szukać szybkich rozwiązań, lepiej najpierw wysłuchać. Czasem samo wygadanie się i wyrażenie emocji przynosi dużą ulgę. Nie oczekujmy, że dziecko od razu podzieli się z nami swoimi rozterkami. Warto dać mu czas i cierpliwie poczekać, aż będzie gotowe. Uszanujmy także prośbę, by nie podejmować interwencji na własną rękę i poza nim.

Reakcja dorosłego na wiadomość o przemocy, jakiej doświadcza nasze dziecko, powinna być spokojna, ale zdecydowana. W wyjaśnienie sprawy warto zaangażować nauczyciela, któremu dziecko ufa, i jego kolegów. Zdarza się, że interwencja wymaga dużo uważności i taktu, by nie pogorszyć i tak już nienajlepszych relacji. Warto zadbać o to, by dziecko przez cały czas miało poczucie bezpieczeństwa i wpływu na przebieg wydarzeń. Jeśli prosi o zachowanie dyskrecji, starajmy się to uszanować, ale rozmawiajmy o konsekwencjach zaniechania sprawy, które mogą być znacznie gorsze.

Zanim pójdziemy z tą sprawą do szkoły, ustalmy wcześniej z dzieckiem, co i w jaki sposób zostanie przekazane. To pomaga zachować jego poczucie wpływu.

Problem przemocy rówieśniczej może mieć wiele przyczyn. Z cytowanych wcześniej badań wynika, że często jest nią samotność w szkole. Nękanie częściej dotyka osoby, które z różnych przyczyn są izolowane z grupy rówieśniczej. Warto wspierać dziecko w budowaniu relacji z rówieśnikami.

Dom może w tym bardzo pomóc. Zapobieganie przemocy zaczyna się od codziennych rozmów, by dziecko uczyło się, czym jest szacunek, empatia i odpowiedzialność za innych.

Warto rozmawiać nie tylko o tym, co złe, ale też o tym, jak reagować jako świadek. Badanie SWPS pokazało, że problem z doświadczaniem przemocy szkolnej mają także osoby, które są jej świadkami, ale z obawy przed zepsuciem relacji z rówieśnikami, nie reagują na to. Dziecko powinno wiedzieć, że brak reakcji również ma znaczenie.

Dużą rolę w tym procesie odgrywa oczywiście szkoła, a zwłaszcza mądrzy, uważni nauczyciele i wychowawcy.

Jak rozpoznać bullying w szkole?

Najczęściej jest to powtarzające się zachowanie, które rani lub wyklucza drugą osobę. Może przybierać formę słowną, społeczną lub fizyczną. Ważne jest to, że nie jest to jednorazowa sytuacja, ale coś, co dzieje się regularnie.

Co zrobić, gdy nastolatek jest ofiarą przemocy?

Najważniejsze jest wsparcie i uważność. Dziecko powinno mieć poczucie, że nie jest z tym samo. Kolejnym krokiem jest kontakt ze szkołą i wspólne szukanie rozwiązania.

Czy i gdzie zgłaszać przemoc w szkole?

Tak, przemoc zawsze warto zgłaszać. Najlepiej zacząć od wychowawcy lub pedagoga szkolnego. W poważniejszych sytuacjach można sięgnąć po pomoc zewnętrznych specjalistów, nawet policji, jeśli sytuacja będzie tego wymagać.