Czy gry komputerowe mogą poprawić koncentrację u nastolatków? Co mówi nauka o graniu z umiarem?

Gry komputerowe to stały element codzienności wielu nastolatków i jednocześnie jeden z częstszych powodów do obaw ich rodziców. Z jednej strony potrafią wciągać i absorbować uwagę, a z drugiej, trudno nie zadać pytania, czy takie zaangażowanie może w jakikolwiek sposób wspierać koncentrację i rozwój poznawczy młodego człowieka. Poszukamy odpowiedzi na te pytania w najnowszych badaniach naukowych.

Czego się dowiesz z tego artykułu?

Podsumowanie: Badania pokazują, że niektóre rodzaje gier komputerowych mogą wspierać funkcje poznawcze, takie jak czas reakcji, koordynacja wzrokowo-ruchowa czy selektywna uwaga, a także poprawiać koncentrację. Efekt ten nie jest jednak uniwersalny i zależy od rodzaju gry, czasu spędzanego przed ekranem oraz równowagi między graniem a innymi aktywnościami. Granie z umiarem może być jednym z elementów rozwoju, ale nie zastępuje nauki ani odpoczynku. W tym kontekście wpływ gier na koncentrację warto rozpatrywać nie w kategoriach „tak lub nie”, ale przez pryzmat „jaka gra i jak długo”.

Z tego artykułu dowiesz się:

• dlaczego gry komputerowe tak silnie przyciągają uwagę młodzieży,
• czy i kiedy gry mogą poprawiać koncentrację oraz refleks,
• jakie umiejętności poznawcze mogą rozwijać gry,
• gdzie przebiega granica między graniem wspierającym a szkodliwym,
• dlaczego skupienie w grze nie zawsze przekłada się na naukę,
• ile czasu przed ekranem można uznać za zdrowy umiar,
• jak rodzic może wspierać mądre granie zamiast wprowadzać zakazy.

Dla nastolatków gry komputerowe to nie tylko rozrywka, ale także przestrzeń rywalizacji i współpracy. Układ nerwowy młodego człowieka reaguje na nie bardzo intensywnie, co tłumaczy ich wielką popularność. Zrozumienie, jak granie wpływa na mózg nastolatka, pomaga spojrzeć na ten temat bez skrajnych emocji.

Gry komputerowe są projektowane w taki sposób, by maksymalnie angażować uwagę gracza. Mechanizmy nagrody, szybka informacja zwrotna, jasno określone cele, poczucie postępu i sukcesu silnie stymulują układ nerwowy. Mózg nastolatka, który na tym etapie rozwoju jest szczególnie wrażliwy na bodźce i nagrody, reaguje na te elementy intensywniej niż mózg osoby dorosłej. Potwierdzają to badania. Jak czytamy w przygotowanym przez Państwowy Instytut Badawczy NASK poradniku dla rodziców „Nastolatki i gry cyfrowe”, co czwarty polski gracz to nastolatek lub młody dorosły.

To oczywiście tylko jedna z odpowiedzi na pytanie, dlaczego to właśnie młodzi ludzie należą do rekordzistów, jeśli chodzi o czas poświęcany na gry. Granie zaspokaja naturalną potrzebę rywalizacji i przynależności do grupy, które dla dorastających ludzi są bardzo ważne. Gry komputerowe dają graczom szansę natychmiastowej obserwacji efektów swoich działań. To wzmacnia zaangażowanie i utrzymanie uwagi przez dłuższy czas. Wielu rodziców jest zaskoczonych, jak bardzo skoncentrowany na grze może być ich nastolatek, który na co dzień sprawia wrażenie rozkojarzonego i znudzonego obowiązkami. To właśnie dlatego temat „granie a mózg nastolatka” tak często pojawia się w badaniach nad funkcjonowaniem młodych ludzi w świecie cyfrowym.

Choć uzależnienie od gier komputerowych jest oficjalną jednostką chorobową wpisaną do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11, to według najnowszych badań dotyka ono tylko ok. 2-3 proc. populacji, co wyraźnie przeczy stereotypowym opiniom o skali uzależnienia od gier wśród młodych ludzi. Co więcej, jak wyjaśnia w wywiadzie dla Polskiej Agencji Prasowej dr hab. Łukasz D. Kaczmarek, prof. Wydziału Psychologii i Kognitywistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, osoby, które grają w sposób zrównoważony, są w lepszej kondycji psychicznej niż osoby, które nie grają w ogóle.

Z perspektywy rodziców często pojawia się pytanie, czy gry poprawiają uwagę i czy ma to znaczenie poza samą rozgrywką. Choć często postrzegamy je jako „ogłupiające” i zabierające czas, badania naukowe potwierdzają, że nabywane dzięki nim kompetencje mogą być przydatne w realnym życiu.

• Gry strategiczne wspierają rozwój umiejętności taktyki i planowania, te fabularne, najczęściej fantasy lub science fiction, wspierają budowanie relacji z innymi graczami.
• Gry przygodowe pomagają rozwijać wyobraźnię.
• Gry platformowe i sportowe pomagają w doskonaleniu zręczności i motoryki.
• Gry symulacyjne pomagają rozwijać umiejętności manualne, umiejętność jazdy samochodem.
• Gry logiczne z kolei sprzyjają kreatywnemu myśleniu.

Dużą wartość mają też gry edukacyjne, które mogą skutecznie wspierać nastolatka w nauce i rozwijaniu pasji.

Badacze mózgu potwierdzają, że gry komputerowe przyczyniają się do tworzenia nowych neuronów w obszarach mózgu odpowiedzialnych za orientację przestrzenną i pamięć, planowanie strategiczne i zdolności motoryczne. Konieczność szybkiego reagowania na zmieniające się bodźce i okoliczności wynikające ze scenariusza sprzyjają wyostrzeniu zmysłu uwagi i zwiększaniu tempa przetwarzania informacji.

Poradnik NASK przywołuje badania, z których wynika, że chirurdzy laparoskopowi, którzy grali w gry wideo przez trzy godziny w tygodniu, popełniali o 37 proc. mniej błędów i pracowali szybciej. Gry wideo polecane są jako narzędzie treningowe dla chirurgów, pilotów i operatorów dronów. Wśród potencjalnych korzyści wymienia się poprawę czasu reakcji, lepszą koordynację wzrokowo-ruchową oraz zdolność śledzenia wielu elementów jednocześnie.

Gry strategiczne mogą dodatkowo wspierać planowanie, przewidywanie konsekwencji i elastyczność poznawczą. W ostatnich latach neurobiologia wykorzystuje gry komputerowe jako narzędzie rehabilitacji dla pacjentów z nabytymi uszkodzeniami mózgu. Stwierdzono, że pomagają stymulować wzrost nowych neuronów i powstawanie połączeń w strukturach mózgu, które doskonalą pamięć i poprawiają orientację przestrzenną. Te i inne umiejętności poznawcze są kluczowe do prawidłowego rozwoju nastolatków. W tym sensie gry i rozwój poznawczy mogą się ze sobą łączyć, o ile granie pozostaje jednym z wielu bodźców rozwojowych, a nie jedynym.

Korzyści z grania w gry komputerowe są ewidentne. Warto jednak podkreślić, że dotyczy to sytuacji, kiedy nie nadużywamy tej rozrywki i pozostaje ona pod kontrolą. Problem zaczyna się, kiedy granie stopniowo przejmuje coraz większą część codzienności, a młody człowiek traci zdolność regulowania czasu i emocji związanych z grą.

Sygnały, które mogą wskazywać, że granie przestaje być neutralne lub wspierające, a zaczyna szkodzić, to m.in.:

• utrata kontroli nad graniem, czyli trudność w kończeniu rozgrywki, wydłużanie czasu przed ekranem mimo ustaleń lub wcześniejszych planów,
• nadawanie graniu coraz wyższego priorytetu, kosztem snu, nauki, relacji i dotychczasowych zainteresowań,
• silne zaabsorbowanie grą, przejawiające się ciągłym myśleniem o niej, szukaniem informacji, rozmowami niemal wyłącznie na temat grania,
• wycofywanie się z relacji offline, zwłaszcza z rówieśnikami, którzy nie grają, oraz rezygnacja z innych aktywności,
• zmiana funkcji grania, gdy przestaje ono być źródłem przyjemności, a staje się sposobem radzenia sobie z napięciem, lękiem lub poczuciem winy,
• silne reakcje emocjonalne przy braku dostępu do gry, takie jak drażliwość, wybuchy złości, agresja słowna lub skrajne wahania nastroju,
• uzależnianie poczucia własnej wartości od wyników w grze, przy jednoczesnym spadku wiary w siebie w świecie offline,
• zaniedbywanie podstawowych potrzeb, w tym posiłków, snu i odpoczynku, a także skargi na dolegliwości fizyczne (bóle głowy, oczu, karku, pleców, nadgarstków),
• problemy finansowe związane z graniem, np. wydawanie nadmiernych kwot na gry lub mikropłatności.

Warto podkreślić, że pojedyncze epizody intensywnego grania, takie jak zarwana noc czy weekend poświęcony nowej grze, nie oznaczają jeszcze problemu. Niepokojące może być, kiedy takie zachowania powtarzają się i nasilają, a granie staje się głównym sposobem ucieczki od trudności w świecie offline.

Skupienie w grze różni się od koncentracji potrzebnej w szkole. Gry oferują intensywne bodźce, szybkie nagrody i stałą zmienność, podczas gdy nauka wymaga cierpliwości, pracy z opóźnioną gratyfikacją i samoregulacji. Dlatego gry a nauka nie zawsze idą w parze. Nastolatek może wykazywać dużą koncentrację podczas grania, a jednocześnie mieć trudność z utrzymaniem uwagi na lekcji czy przy odrabianiu zadań domowych.

Nie istnieje uniwersalna i odpowiednia dla każdego liczba godzin spędzonych na graniu. Zdrowy umiar oznacza zachowanie równowagi między graniem a snem, nauką, ruchem i relacjami społecznymi. Kluczowe jest to, czy czas przed ekranem nastolatek potrafi zrównoważyć snem, ruchem i relacjami offline.

Światowe organizacje zdrowia (WHO i AAP) zalecają, by nastolatkowie nie korzystali z urządzeń cyfrowych dłużej niż dwie godziny dziennie, jednak badania z ostatnich lat wskazują, że czas ten jest znacznie dłuższy. Jak czytamy w poradniku NASK, z badań przeprowadzonych wśród polskich nastolatków w 2021 roku wynika, że średnio spędzają przed ekranem nie dwie, a cztery godziny na dobę, a rekordziści nawet osiem. Znaczna część tego czasu poświęcana jest graniu w gry komputerowe.

Zakazy rzadko przynoszą trwałe efekty. Znacznie skuteczniejsze jest zainteresowanie się tym, w co dziecko gra, rozmowa o treści gier i wspólne ustalanie zasad. Taki model sprzyja budowaniu zaufania i uczy samoregulacji. W praktyce wsparcie rodzica może obejmować:

• zainteresowanie się tym, w co i jak dziecko gra, bez oceniania i bagatelizowania tej formy aktywności,
• rozmowę o funkcji grania, czyli o tym, co ono dziecku daje: relaks, rywalizację, kontakt z rówieśnikami czy ucieczkę od napięcia,
• wspólne ustalanie jasnych zasad dotyczących czasu grania, przerw, snu i obowiązków szkolnych,
• zwracanie uwagi na zdrowe nawyki, takie jak przerwy od ekranu, odpowiednia postawa, nawodnienie i regularne posiłki,
• wspólne granie od czasu do czasu, które może być okazją do budowania relacji i lepszego zrozumienia świata dziecka.

Na koniec jeszcze jedna ważna uwaga: rodzic, który rozumie, czym dla nastolatka są gry, może lepiej wspierać granie z umiarem i pomagać w zachowaniu równowagi między światem cyfrowym a codziennymi obowiązkami.

1. Czy gry komputerowe poprawiają koncentrację u dzieci?

Niektóre gry mogą wspierać wybrane funkcje uwagi, ale efekt ten zależy od rodzaju gry i czasu grania.

2. Jakie gry są najlepsze dla rozwoju mózgu?

Gry strategiczne i zręcznościowe częściej angażują planowanie, refleks i koordynację, jednak nie zastępują innych form rozwoju. Dla równowagi warto postawić na jakościowe życie offline i budowanie zdrowych nawyków dotyczących aktywności i diety.

3. Ile czasu dziennie nastolatek może grać?

Czas grania powinien być dostosowany do wieku, potrzeb i obowiązków dziecka, z zachowaniem równowagi między ekranami a innymi aktywnościami. Warto pamiętać, że granica między graniem z umiarem a graniem szkodliwym jest bardzo płynna i nastolatkowi łatwo ją przekroczyć.