Jak wzmocnić odporność dziecka przed powrotem do przedszkola i szkoły? Przewodnik dla rodziców

Podsumowanie: Odporność dziecka przed powrotem do przedszkola i szkoły najlepiej wspierać każdego dnia odpowiednio długim snem, różnorodną dietą, ruchem, nawodnieniem, higieną rąk i szczepieniami. Witaminę D należy stosować zgodnie z aktualnymi zaleceniami dla wieku i indywidualnej sytuacji dziecka, natomiast probiotyki i inne suplementy nie są uniwersalnym sposobem zapobiegania infekcjom. Częstsze zachorowania po powrocie do szkoły czy przedszkola zwykle wynikają z większego kontaktu z drobnoustrojami, ale przewlekłe i ciężkie stany warto omówić z pediatrą.

Z tego artykułu dowiesz się, że:

• po powrocie do grupy dziecko częściej styka się z wirusami i innymi drobnoustrojami, dlatego liczba infekcji może wzrosnąć,
• częste przeziębienia nie muszą oznaczać słabej odporności, zwłaszcza u młodszych dzieci rozpoczynających pobyt w żłobku albo przedszkolu,
• różnorodna dieta dostarcza składników potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego, nie ma jednego cudownego produktu na odporność,
• odpowiednio długi sen i przewidywalny rytm dnia wspierają regenerację organizmu,
• regularna aktywność fizyczna i czas spędzany na powietrzu są ważnymi elementami zdrowego stylu życia,
• mycie rąk i tzw. higiena kaszlu ograniczają przenoszenie drobnoustrojów, ale celem nie jest stworzenie dziecku sterylnego otoczenia,
• witamina D ma ważne miejsce w profilaktyce odporności, jednak jej dawkowanie powinno odpowiadać aktualnym zaleceniom i sytuacji konkretnego dziecka,
• probiotyki nie są jedną, uniwersalną grupą preparatów o identycznym działaniu,
• ciężkie, nietypowe lub niepoddające się leczeniu zakażenia wymagają oceny pediatry.

Po powrocie do przedszkola lub szkoły dzieci częściej chorują przede wszystkim dlatego, że przez wiele godzin przebywają w dużej grupie i mają kontakt z drobnoustrojami, z którymi podczas wakacji mogły stykać się znacznie rzadziej. Wspólne zabawki, ławki, posiłki, bliski kontakt i zamknięte pomieszczenia ułatwiają przenoszenie infekcji.

Częściej chorują zwłaszcza młodsze dzieci, które po raz pierwszy trafiają do publicznej placówki. Ich organizmy z wieloma drobnoustrojami nie miały wcześniej do czynienia. Nie świadczy to jeszcze o obniżonej odporności dziecka, a wręcz przeciwnie – drobnoustroje te wspierają jego odporność. Choć kilka infekcji w krótkich odstępach może więc sprawiać wrażenie, że dziecko choruje niemal bez przerwy, możemy być spokojni, że z czasem ta częstotliwość będzie się zmniejszać.

Inaczej należy oceniać sytuację, gdy zakażenia są wyjątkowo ciężkie i długo się utrzymują.

Nie. Sama częstotliwość infekcji nie wystarcza do stwierdzenia, że odporność dziecka jest osłabiona. Znacznie więcej mówi przebieg chorób, występowanie powikłań, szybkość regeneracji oraz to, czy dziecko prawidłowo rośnie i rozwija się. Uspokajające jest, jeśli pomiędzy chorobami dziecko:

• odzyskuje energię,
• normalnie je i bawi się,
• prawidłowo rośnie i przybiera na wadze,
• nie wymaga przy każdej infekcji antybiotyku,
• wraca do zwykłej aktywności.

Większej uwagi wymagają infekcje ciężkie, nietypowe, często prowadzące do powikłań albo wyjątkowo trudno poddające się leczeniu. Wtedy zamiast szukać kolejnego preparatu „na odporność”, lepiej porozmawiać z pediatrą.

Dieta wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego wtedy, gdy regularnie dostarcza energii, białka, witamin, składników mineralnych i zdrowych tłuszczów. Nie istnieje jednak jeden produkt ani zestaw produktów, które zabezpieczą dziecko przed jesiennymi infekcjami.

Dobrze byłoby, gdyby w codziennym jadłospisie na stałe zagościły:

• różnorodne warzywa i owoce,
• produkty pełnoziarniste,
• źródła białka, np. jaja, mięso, ryby, nabiał lub rośliny strączkowe,
• ryby i inne źródła zdrowych tłuszczów,
• produkty dostarczające żelaza i cynku,
• naturalne fermentowane produkty mleczne, jeśli dziecko dobrze je toleruje.

Jeśli dziecko ma bardzo ograniczoną dietę, niedowagę, zaburzenia wchłaniania albo podejrzenie niedoborów pokarmowych, wtedy sposób żywienia warto omówić z pediatrą lub dietetykiem.

Odpowiednio długi i regularny sen tworzy organizmowi dobre warunki do regeneracji i prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Dlatego przygotowanie do przedszkola lub szkoły warto zacząć nie tylko od wyprawki, ale także od stopniowego przywracania rytmu dnia.

Po wakacjach pomocne są:

• regularne godziny zasypiania i pobudki,
• czas na odpoczynek po intensywnym dniu,
• spokojne zakończenie dnia,
• ograniczenie ekranów przed snem,
• przewidywalna wieczorna rutyna.

Znaczenie ma również napięcie emocjonalne. Powrót do szkoły albo przedszkola, zmiana klasy, nowe obowiązki czy wcześniejsze wstawanie mogą przez pierwsze tygodnie mocno obciążać dziecko. Nie oznacza to, że sam stres wywołuje infekcję, ale przeciążony i niewyspany organizm ma gorsze warunki do regeneracji.

Regularna aktywność fizyczna i czas spędzany na powietrzu wspierają ogólne zdrowie, kondycję, sen i dobrostan dziecka. Nie oznacza to jednak, że chłodne powietrze samo w sobie „uodparnia” na wirusy ani że dziecko trzeba celowo wychładzać. Jednak spacer, jazda na rowerze, plac zabaw czy zwykłe bieganie po podwórku mogą być codziennym elementem zdrowego stylu życia niezależnie od pory roku.

Ważne jest również ubranie dostosowane do pogody i aktywności. Dziecko, które intensywnie się rusza, zwykle potrzebuje mniej warstw niż dorosły stojący obok.

Nawet jednak kiepska pogoda nie powinna być pretekstem do pozostania w domu. Najlepszym sposobem hartowania organizmu jest regularne przebywanie na dworze w różnych warunkach pogodowych i unikanie przegrzewania.

Najwięcej bakterii i wirusów „żyje” w toalecie, kuchni, na klamkach i wspólnych zabawkach. Nie znaczy to, że powinniśmy dezynfekować wszystko, co jest wokół nas. Nadmiernie sterylne środowisko także nie jest dla dziecka najlepsze.

Największe znaczenie mają proste nawyki, które ograniczają przenoszenie drobnoustrojów z rąk do nosa, ust i oczu oraz między dziećmi.

Dziecko powinno myć ręce przede wszystkim:

• po skorzystaniu z toalety,
• przed jedzeniem,
• po wycieraniu nosa,
• po powrocie do domu,
• gdy ręce są ubrudzone.

Powinniśmy także uczyć dziecko, by zasłaniało usta i nos podczas kaszlu lub kichania, najlepiej chusteczką albo zgięciem łokcia, oraz niedzielenia się z innymi dziećmi batonikiem, bidonem, kubkiem czy sztućcami.

Jelita są ważnym elementem układu odpornościowego, a mikrobiota jelitowa uczestniczy w wielu procesach związanych z jego funkcjonowaniem. Najbardziej naturalnym sposobem wspierania różnorodności mikrobioty jest codzienna dieta, zwłaszcza produkty zawierające błonnik, fermentowane i kiszone.

Pomocne mogą być:

• warzywa,
• owoce,
• produkty pełnoziarniste,
• rośliny strączkowe,
• jogurt naturalny,
• kefir,
• kiszonki, jeśli dziecko je toleruje.

Po konsultacji z lekarzem warto też rozważyć podawanie dziecku probiotyków. Badania wskazują, że niektóre szczepy mogą w pewnym stopniu zmniejszać ryzyko lub czas trwania infekcji dróg oddechowych. Wyniki zależą jednak od wielu czynników, np. od konkretnego szczepu bakterii, a także konkretnej sytuacji, np. w trakcie lub po antybiotykoterapii. Preparaty reklamowane często jako te „na odporność” u naszego dziecka nie muszą przynieść oczekiwanego efektu.

Nie istnieje uniwersalny zestaw suplementów, który sprawi, że dziecko przestanie chorować. Preparaty apteczne nie zastąpią snu, prawidłowego żywienia, aktywności fizycznej, szczepień ani codziennych zasad higieny.

We wspieraniu odporności szczególne jednak miejsce zajmuje witamina D, ponieważ w Polsce obowiązują zalecenia dotyczące profilaktyki jej niedoboru również u dzieci. Sposób suplementacji zależy jednak między innymi od wieku, masy ciała, diety, ekspozycji na słońce i indywidualnego ryzyka niedoboru. Ponieważ nadmiar tej witaminy może mieć niepożądane skutki uboczne, nie powinno się samodzielnie ustalać dawek ani łączyć kilku preparatów zawierających witaminę D.

Równie ostrożnie należy podchodzić do:

• cynku,
• kwasów omega-3,
• preparatów ziołowych,
• syropów reklamowanych jako produkty „na odporność”,
• wieloskładnikowych suplementów dla dzieci.

Jeżeli dziecko odżywia się różnorodnie i prawidłowo się rozwija, dodatkowe preparaty poza tymi zalecanymi profilaktycznie nie powinny być wprowadzane tylko dlatego, że zbliża się jesień.

Do pediatry warto zgłosić się wtedy, gdy przebieg infekcji odbiega od zwykłych, łagodnych zakażeń wieku dziecięcego. Sama liczba katarów czy przeziębień nie jest wystarczającym powodem do podejrzenia niedoboru odporności.

Większej uwagi wymagają między innymi:

• nawracające zapalenia płuc,
• wyjątkowo ciężkie albo nietypowe zakażenia,
• infekcje trudno poddające się leczeniu,
• częsta potrzeba podawania antybiotyków,
• utrzymujące się zakażenia grzybicze,
• nieprawidłowy przyrost masy ciała lub zahamowanie wzrastania,
• bardzo długi powrót do zdrowia,
• rodzinne występowanie niedoborów odporności.

Z lekarzem warto też skonsultować przewlekły kaszel, katar, świszczący oddech czy częste problemy z uszami. Takie stany nie zawsze wynikają z kolejnych infekcji. Czasem ich przyczyną może być alergia, astma lub problem laryngologiczny.

Jak szybko można wzmocnić odporność dziecka przed wrześniem?

Odporności nie da się zbudować w kilka dni. Nawet jeśli do rozpoczęcia szkoły lub przedszkola pozostało niewiele czasu, dobrze od razu wziąć się za uporządkowanie snu, kwestię posiłków i nawodnienia, ruch oraz codzienną higienę. Te nawyki wspierają ogólną kondycję dziecka również wtedy, gdy sezon infekcyjny trwa w najlepsze.

Co najlepiej podawać dziecku na odporność przed przedszkolem lub szkołą?

Nie ma jednego produktu, który uchroni dziecko przed infekcjami. Najważniejsza jest regularna, różnorodna dieta zawierająca warzywa, owoce, źródła białka, produkty pełnoziarniste i zdrowe tłuszcze. Suplementację, w tym witaminy D oraz innych składników, najlepiej prowadzić zgodnie z aktualnymi zaleceniami i rzeczywistymi potrzebami dziecka, po uzgodnieniu z lekarzem lub farmaceutą.

Czy probiotyki pomagają dziecku rzadziej chorować?

Niektóre konkretne szczepy probiotyczne mogą umiarkowanie zmniejszać ryzyko lub czas trwania niektórych infekcji, ale nie jest to efekt dotyczący wszystkich probiotyków. Preparatu nie powinno się więc wybierać wyłącznie dlatego, że na opakowaniu znajduje się hasło „na odporność”. Znaczenie ma konkretny szczep, cel stosowania i sytuacja zdrowotna dziecka.