Co suplementować w ciąży i w trakcie starań o dziecko? Nowe zalecenia PTGiP

Podsumowanie: Suplementacja okołociążowa powinna być spersonalizowana i oparta na aktualnych rekomendacjach naukowych. Nie wszystkie popularne składniki suplementów dla ciężarnych są potrzebne każdej kobiecie – a niektóre, np. żelazo, podawane „na zapas” mogą wręcz zaszkodzić. Odpowiedni dobór folianów, choliny, witamin z grupy B, DHA, witaminy D3 i jodu wspiera procesy metylacji DNA, od których zależy prawidłowy rozwój dziecka od pierwszych dni po zapłodnieniu. W artykule przyglądamy się temu, jak mądrze dobrać suplementację przed ciążą i przez cały okres jej trwania.

Z tego artykułu dowiesz się:

• dlaczego suplementacja w ciąży wpływa na zdrowie dziecka przez całe życie,
• czym są epigenetyka, metylacja DNA i co ma wspólnego z kwasem foliowym,
• jakie witaminy w ciąży są naprawdę niezbędne i na którym etapie,
• dlaczego połowa Polek może mieć problem z przyswajaniem zwykłego kwasu foliowego,
• kiedy żelazo w ciąży pomaga, a kiedy szkodzi,
• jak kwasy omega-3 (DHA) wpływają na mózg dziecka i samopoczucie mamy.

Jeszcze kilkanaście lat temu wydawało się, że opisanie ludzkiego genomu pozwoli odpowiedzieć na wszystkie pytania dotyczące zdrowia. Okazało się jednak, że sam zapis DNA to dopiero początek – równie ważne jest to, które geny są „włączone”, a które „wyciszone”.

– To, jakie pokarmy się spożywa i w jakich warunkach się żyje, wpływa na ekspresję genów. Przykład? Bliźniaki jednojajowe w zupełnie innych środowiskach mogą z czasem różnić się nawet kolorem włosów. Nie jest to efekt różnic w DNA, ale epigenetyki, czyli tego, jak jedzenie i środowisko wpływają na ekspresję genów – wyjaśnia prof. dr hab. n. med. Rafał Stojko, prezes Polskiego Towarzystwa Ginekologów.

Obejrzyj wywiad z prof. dr. hab. n. med. Rafałem Stojko:

Procesem epigenetycznym o szczególnym znaczeniu dla ciąży jest metylacja DNA. W organizmie zachodzi ponad 100 różnych reakcji tego typu – odpowiadają one m.in. za:

• różnicowanie komórek,
• syntezę DNA,
• budowę osłonek nerwowych i neuroprzekaźników¹.

Zaburzenia metylacji DNA wiążą się natomiast m.in. z ryzykiem wad cewy nerwowej, rozwoju zespołu Downa czy zaburzeń ze spektrum autyzmu¹. Dlatego tak ważne jest, aby te procesy przebiegały w poprawny sposób.

– Do prawidłowej metylacji w okresie ciąży organizm potrzebuje tzw. donorów grup metylowych: folianów (w aktywnej formie 5-MTHF), choliny, witaminy B6 i B12¹ – wskazuje prof. Stojko.

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) wskazują precyzyjnie, jak powinna wyglądać suplementacja dla kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących piersią¹^,2. Poznaj właściwości składników suplementów diety dla kobiet w ciąży.

Foliany w ciąży

Kwas foliowy i aktywna forma 5-MTHF warunkują podziały komórkowe, syntezę kwasów nukleinowych i wspomnianą już metylację DNA¹. Cewa nerwowa zamyka się do 28. dnia po zapłodnieniu, dlatego odpowiedni poziom folianów jest potrzebny od pierwszych chwil ciąży, a suplementacja powinna zostać rozpoczęta już na etapie planowania dziecka.

Warto przy tym podkreślić, że syntetyczny kwas foliowy (witamina B9) wymaga przekształcenia do formy aktywnej. Tymczasem nawet 50% Polek jest nosicielkami polimorfizmu genu MTHFR, który tę przemianę utrudnia (spadek aktywności enzymu o 30–70%)¹. Niezmetabolizowany kwas foliowy (UMFA) w nadmiarze może maskować niedobory witaminy B12, a u dziecka zwiększać ryzyko alergii i astmy¹. Dlatego eksperci zalecają stosowanie aktywnej formy folianów (5-MTHF).

Cholina w ciąży

O cholinie w ciąży mówi się mniej, tymczasem stanowi ona alternatywną drogę dostarczania grup metylowych i jest prekursorem fosfolipidów – budulca wszystkich błon komórkowych¹. Wspomaga też transport DHA przez łożysko do mózgu płodu. – Nawet przy prawidłowej podaży kwasu foliowego brak choliny może skutkować wadą cewy nerwowej – podkreśla prof. Stojko.

Witamina B6 i B12 w ciąży

Witaminy B6 i B12 to kofaktory przemiany kwasu foliowego do formy aktywnej. B12 uczestniczy w przemianie homocysteiny do metioniny, której niedobór prowadzi do „pułapki folianowej”, tj. funkcjonalnego niedoboru kwasu foliowego¹. Natomiast niedobór B6 w ciąży – stwierdzony u co trzeciej Polki – zwiększa ryzyko wad cewy nerwowej o 71%¹.

DHA (omega-3) w ciąży

Kwas dokozaheksaenowy to budulec ośrodkowego układu nerwowego. Jego niedobór może zaburzać rozwój mózgu i wzroku u dziecka, a u matki – zwiększać ryzyko depresji poporodowej³. Dlatego dawkowanie DHA powinno rosnąć. Zwykle zaleca się 300 mg DHA w I trymestrze ciąży i 600 mg od II trymestru i w okresie karmienia.

Witamina D w ciąży

W polskich warunkach efektywna synteza skórna witaminy D3 jest możliwa tylko od marca do września, a Polska nie stosuje fortyfikacji żywności w tym zakresie³. Dlatego w wielu przypadkach jest zalecana suplementacja witaminy D w ciąży, zwykle na poziomie 2000 j.m.².

Jod w ciąży

Zapotrzebowanie na jod w ciąży rośnie, bo hormony tarczycy regulują rozwój układu nerwowego płodu. Jego niedobór stwarza ryzyko rozwoju wola u matki i niedorozwoju umysłowego dziecka². Zalecana porcja jodu w ciąży to 200 µg dziennie².

Suplementację warto rozpocząć jeszcze przed zajściem w ciążę. Tymczasem nawet 60% ciąż w Polsce jest nieplanowanych. Dlatego tym ważniejsza jest powszechna świadomość, że przygotowania organizmu powinny się rozpocząć przed poczęciem.

– Suplementacja prekoncepcyjna powinna się rozpocząć na co najmniej trzy miesiące przed planowaną ciążą. Tyle potrzeba na wysycenie organizmu folianami – wskazuje prof. Stojko. – To istotne, ponieważ cewa nerwowa zamyka się między 22. a 28. dniem od zapłodnienia, kiedy większość kobiet jeszcze nie wie o swoim stanie – wyjaśnia.

Rekomendacje PTGiP ¹^,5 wskazują, że suplementacja prekoncepcyjna powinna obejmować:

• 400 µg 5-MTHF (aktywny folian) + 400 µg FA (nieaktywny)
• Cholinę (uzupełnianie niedoborów w diecie),
• witaminy B6 i B12 (uzupełnianie niedoborów w diecie),
• witaminę D3 (2000 j.m.),
• jod (200 µg).

Warto też wspomnieć, że przyjmowanie folianów jest zalecane także przyszłym ojcom¹.

Suplementacja żelaza w ciąży jest potrzebna wyłącznie wtedy, gdy badania wskazują na jego niedobór w organizmie matki. Tymczasem ten składnik mineralny pojawia się w wielu preparatach dla ciężarnych „z automatu”. To błąd!

– Niepotrzebna suplementacja żelaza w ciąży może wyrządzić więcej szkody niż pożytku – przestrzega prof. Stojko. – Jego nadmiar wiąże się z ryzykiem nadciśnienia indukowanego ciążą, niewydolności łożyska czy ograniczenia wzrostu płodu⁴. To działanie jatrogenne, czyli wywoływane nieumyślnie przez samo podawanie preparatu – wyjaśnia.

Kiedy zatem żelazo w ciąży jest wskazane? Przy hemoglobinie poniżej 11 g/dl³. Nowe rozporządzenie dotyczące opieki okołoporodowej wprowadza także obowiązek oznaczania w ciąży ferrytyny – białka magazynującego żelazo. Poniżej 60 µg/l wskazana jest suplementacja, poniżej 30 µg/l – jest konieczna.

Warto zapamiętać: Profilaktyczna suplementacja żelaza w ciąży nie jest wskazana przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników.

Zobacz, jak wyglądają aktualne zalecenia odnośnie do suplementacji przed zajściem w ciążę oraz w czasie jej trwania.

FA – syntetyczny (nieaktywny kwas foliowy)

Kiedy rozpocząć suplementację przed ciążą?

Suplementację należy rozpocząć co najmniej na 12 tygodni przed planowanym zajściem w ciążę¹. To czas potrzebny na wysycenie organizmu folianami do poziomu chroniącego przed wadami cewy nerwowej.

Dlaczego nie powinno się profilaktycznie brać żelaza w ciąży?

Żelazo podawane w ciąży „profilaktycznie”, bez stwierdzonego niedoboru może zwiększać ryzyko powikłań – m.in. nadciśnienia indukowanego ciążą i ograniczenia wzrostu płodu⁴. Powinno pojawić się w suplementacji dopiero, gdy badania (hemoglobina, ferrytyna) potwierdzą taką potrzebę.

Jak suplementacja w ciąży wpływa na prawidłowy rozwój dziecka?

Odpowiednia suplementacja w ciąży dostarcza substratów do procesów metylacji DNA, od których zależy m.in. zamykanie cewy nerwowej, budowa układu nerwowego i tworzenie neuroprzekaźników¹. DHA stanowi materiał budulcowy mózgu i siatkówki oka³. Cholina wspomaga transport DHA do płodu i wpływa na rozwój funkcji poznawczych¹. Dlatego można powiedzieć, że efekty suplementacji w ciąży „odbijają się echem przez całe życie dziecka”.